Tofauti kati ya marekesbisho "Tekenya"

2,494 bytes added ,  miezi 4 iliyopita
Nyongeza marejeo
(Ukurasa mpya)
Tag: Disambiguation links
 
(Nyongeza marejeo)
 
}}
[[Picha:Životní cyklus Blechy písečné.jpg|thumb|350px|Mzunguko wa maisha wa tekenya]]
'''Tekenya''', pia '''funza''' au '''susa''', ([[Majina ya kisayansi|Kisayansi]]: ''Tunga penetrans'') ni aina ya [[kiroboto]] mdogo ambaye jike lake huchimba chini ya ngozi, k.m. katika [[kidole|vidole]] na [[wayo]] wa [[mguu]] wa [[binadamu|watu]]. Asili yake ni [[Amerika ya Kusini]] na [[Amerika ya Kati|ya Kati]], ambapo kuna [[spishi]] 12 nyingine, lakini spishi hii imewasilishwa bila kukusudia katika [[Afrika]] kusini kwa [[Sahara]]<ref name="cestari">Cestari TF, Pessato S, Ramos-e-Silva M ''[https://web.archive.org/web/20140407063706/http://www.dermato.med.br/publicacoes/artigos/2007Tungiasis-and-Myiasis.pdf Tungiasis and myiasis.]'' Clin Dermatol. 2007 Mar-Apr;25(2):158-64.</ref>.
 
==Utambulisho==
 
==Mzunguko wa maisha==
Mayai ya tekenya yana urefu wa mm 0.6 kwa wastani. Lava hutoka katika yai ndani ya siku moja hadi sita kwa masharti ya kuwa hali za [[mazingira]] (k. m. [[halijoto]], [[unyevu]] n.k.) ni nzuri<ref name="Nagy">{{cite journal |last1=Nagy |first1=N.[ |last2=Abari |first2=E. |last3=D’Haese |first3=J. |last4=Calheiros |first4=C. |last5=Heukelbach |first5=J. |last6=Mencke |first6=N. |last7=Feldmeier |first7=H. |last8=Mehlhorn |first8=H. |title=Investigations on the life cycle and morphology of Tunga penetrans in Brazil |journal=Parasitology Research |volume=101 |issue=Suppl 2 |pages=S233–42 |year=2007 |pmid=17823833 |doi=10.1007/s00436-007-0683-8] |s2cid=23745194 }}</ref>.
 
Baada ya kutoka kiroboto huendelea kupitia hatua mbili za lava. Hii ni ya kipekee kwa kuwa takriban viroboto wote hupitia tatu. Katika kipindi cha ukuaji huo, kiroboto kwanza hupungua kwa ukubwa kutoka saizi yake ya kutoka ya mm 1.5 hadi mm 1.15 (hatua ya kwanza) kabla ya kukua hadi mm 2.9 (hatua ya pili).
 
Siku sita hadi nane hivi baada ya kutoka lava huwa [[bundo]] na kujitengenezea [[kifukofuko]]. Kwa sababu huishi zaidi juu na chini ya [[uso]] wa [[mchanga]], mchanga hutumiwa kuimarisha kifukifuko na kusaidia ukuaji wake. Usumbufu wa mazingira kama vile [[mvua]] au ukosefu wa mchanga umeonyeshwa kupunguza [[matukio]] ya tenkenya, inayosababishwa kwa uwezekano mkubwa na kupungua kwa hali za mazingira (yaani, mchanga na unyevu k.m.) ambazo kiroboto hutegemea ukuaji wa jumla<ref name=seasonal2005>{{cite journal |last1=Heukelbach |first1=Jörg |last2=Wilcke |first2=Thomas |last3=Harms |first3=Gundel |last4=Feldmeier |first4=Hermann |title=Seasonal variation of tungiasis in an endemic community |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |volume=72 |issue=2 |pages=145–9 |year=2005 |pmid=15741550 |url=http://www.ajtmh.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15741550 |doi=10.4269/ajtmh.2005.72.145 |doi-access=free }}</ref>.[7] Bila usumbufu wowote kwenye kifukofuko, kiroboto mpevu atatoka katika bundo baada ya siku 9-15<ref name="Nagy"/>.[8]
 
Madume bado huendelea kutembea baada ya [[mlo]] wa damu kama vile viroboto wengine, lakini majike huchimba kichwa-kwanza kwenye ngozi ya kidusiwa na kuacha ncha ya [[fumbatio]] yake kuonekana kupitia [[tundu]] kwenye [[kidonda]] cha ngozi. Tundu hili linaruhusu kiroboto kupumua, kunya, kupandana na kutoa mayai huku akijilisha kutoka kwa mishipa ya damu. Huishi katika tabaka la [[dermis]] na chini ya dermis ya ngozi.
Vidonda vinavyosababishwa na matekenya hutokea takriban kila mara kwa miguu (97%), lakini vinaweza kutokea kwa sehemu yoyote ya [[mwili]]. Vidole vya miguu vinateseka zaidi ya 70% ya mara hizo na mikunjo inayozunguka [[ukucha|kucha]] ni mahali panapopendekezwa.
 
Mara tu jike akiwa amechimba ndani ya ngozi ndipo uzazi unaweza kutokea, kwani dume na jike hawavutii porini<ref name="Nagy"/>.[8] Dume hufa baada ya kupandana, lakini jike huendelea kukuza na kutaga mayai. Katika muda wa wiki mbili zijazo tumbo lake huvimba kwa mayai mamia kadhaa hadi elfu moja ambayo huyatoa kupitia tundu la nyuma yakianguka chini tayari kutoa lava. Kisha kiroboto hufa na mara nyingi huwa chanzo cha maambukizo kwani mwili huoza chini ya magamba manene ambayo kemia ya mwili wake iliunda ili kumlinda. Mayai hukomaa na lava kukua mpaka viroboto wapevu ndani ya wiki tatu hadi nne na mchakato huanza upya.
 
==Jenasi na vidusiwa==
''T. penetrans'' si ya kawaida baini ya spishi 13 zinazojulikana za [[jenasi]] ''Tunga''. Kwanza, ina msambao mpana: baadhi ya [[nchi]] 88 katika [[Karibi]], Amerika ya Kati na Kusini, Afrika ya [[tropiki|kitropiki]] (kusini kwa Sahara), na Uhindi. Pili, inaweza kuathiri aina mbalimbali za vidusiwa: angalau spishi 26 katika zaidi ya [[oda]] 5 za [[mamalia]]. Kinyume chake, spishi nyingine za Hectopsylidae ziko katika [[nusutufe ya magharibi]] pekee na kila moja inalenga tu vidusia 1-2 mahususi wenye damu moto<ref name="BeaucournuDegeilh2012">{{cite journal|last1=Beaucournu|first1=J.[2][-C.|last2=Degeilh|first2=B.|last3=Mergey|first3=T.|last4=Muñoz-Leal|first4=S.|last5=González-Acuña|first5=D.|title=Le genre ''Tunga'' Jarocki, 1838 (Siphonaptera: Tungidae). I – Taxonomie, phylogénie, écologie, rôle pathogène|journal=Parasite|volume=19|issue=4]|year=2012|pages=297–308|issn=1252-607X|doi=10.1051/parasite/2012194297|pmid=23193514|pmc=4898135}} {{open access}}</ref><ref name="LinardiBeaucournu2014">{{cite journal|last1=Linardi|first1=Pedro Marcos|last2=Beaucournu|first2=Jean-Claude|last3=de Avelar|first3=Daniel Moreira|last4=Belaz|first4=Sorya|title=Notes on the genus ''Tunga'' (Siphonaptera: Tungidae) II – neosomes, morphology, classification, and other taxonomic notes|journal=Parasite|volume=21|year=2014|pages=68|issn=1776-1042|doi=10.1051/parasite/2014067|pmid=25514594|pmc=4270284}} {{open access}}</ref>.
 
Spishi saba za ''Tunga'' hushambulia [[mgugunaji|wagugunaji]] tu. Mbili zinajitolea kwa [[armadilo]], moja kwa [[mvivu (mnyama)|mvivu]] na moja nyingine anapendelea [[ng'ombe]] tu. Ni mmoja tu, ''Tunga trimamillata'', ambayo pia amepatikana akiambukiza [[binadamu|watu]] na ng'ombe vilevile, lakini katika [[Peru]] na [[Ekwado]] tu<ref name="Neosomes2014">{{cite journal|last1=Linardi|first1=Pedro Marcos|last2=de Avelar|first2=Daniel Moreira| title=Neosomes of tungid fleas on wild and domestic animals|journal=Parasitology Research|volume=113|issue=10|year=2014|pages=3517–3533|doi=10.1007/s00436-014-4081-8|pmc=4172993|pmid=25141814}} {{open access}}</ref>.[5]
 
===Vidusiwa wa tekenya===
* [[Primates]]: e.g. Homo sapiens (binadamu), Papio ([[Nyani]])
* [[Rodentia]]: e.g. Mus musculus ([[kipanya-nyumbani]]), Mus musculoides ([[kipanya wa Temminck]]), Rattus rattus ([[panya mweusi]]), Rattus norvegicus ([[panya kahawia]]), Cavia porcellus ([[nungubandia]]), Hystrix ([[nungunungu]])
 
==Marejeo==
{{reflist}}
 
[[Jamii:Viroboto]]
11,269

edits