Tofauti kati ya marekesbisho "Utamaduni"

242 bytes added ,  miaka 4 iliyopita
no edit summary
[[Picha:Gobustan ancient Azerbaycan full.jpg|thumb|[[Michoro ya mwambani]] huko [[Gobustan]], [[Azerbaijan]], [[10000 KK]] ikionyesha utamaduni uliostawi.]]
[[Picha:Ägyptischer Maler um 1400 v. Chr. 001.jpg|thumb|[[Sanaa]] ya [[Misri ya kale]], [[1400 KK]].]]
[[Picha:Mehmooni2.jpg|thumb|Jumba la Kiajemi Hasht-Behesht.]]
'''Utamaduni''' ni jinsi [[binadamu]] anavyokabili [[maisha]] katika [[mazingira]] yake.
[[image:Sri_Mariamman_Temple_Singapore_3_amk.jpg|thumb|200px|[[Dini]] na [[sanaa]] ni sehemu muhimu ya utamaduni wa binadamu.]]
'''Utamaduni''' ni jinsi [[binadamu]] anavyokabili [[maisha]] katika [[mazingira]] yake.
 
==Ufafanuzi==
Neno la [[Kilatini]] lenye maana ya utamaduni ni ''Cultura'' ambalo lina [[usuli]] wake katika neno ''colere,'' linalomaanisha "kulima, kustawisha".<ref> Harper, Douglas (2001). [http://www.etymonline.com/index.php?term=culture Online Etymology Dictionary]</ref> Neno hili linafafanuliwa namna nyingi. Kwa mfano, [[mwaka]] [[1952]], [[Alfred Kroeber]] na [[Clyde Kluckhohn]] walikusanya orodha ya vijelezi 164 vya neno hilo katika kazi yao: ''Culture:a Critical Review of Concepts and Definitions.''<ref> Kroeber, AL na C. Kluckhohn, 1952. ''Culture: A Critical Review wa Concepts na Definitions.''</ref>
 
Hata hivyo, neno "utamaduni" linatumika kimsingi katika njia tatu zifuatazo:
Neno hili linafafanuliwa namna nyingi. Kwa mfano, mnamo mwaka [[1952]], [[Alfred Kroeber]] na [[Clyde Kluckhohn]] walikusanya orodha ya vijelezi 164 vya neno hilo katika kazi yao: ''Culture:a Critical Review of Concepts and Definitions.''<ref> Kroeber, AL na C. Kluckhohn, 1952. ''Culture: A Critical Review wa Concepts na Definitions.''</ref>
 
Hata hivyo, neno "utamaduni" linatumika kimsingi katika njia tatu zifuatazo:
 
* Maonjo ya hali ya juu katika [[sanaa]], vilevile hujulikana kama utamaduni wa juu
* Mkusanyo wa [[maarifa]] ya binadamu, [[itikadi]] na [[tabia]] ya binadamu ambao hutegemea sana uwezo wa kuwasilisha mawazo na mafunzo ya kijamii kwa njia ya [[ishara]]
* Jumla ya mitazamo, [[kaida]], ma[[lengo]] na [[maadili]] yanayotambulisha [[asasi]], [[shirika]] au kikundi fulani
 
==Historia ya dhana==
[[Dhana]] hii ilipoibuka kwanza katika [[karne ya 18]] na [[karne ya 19|19]] [[bara]]ni [[Ulaya]], ilimaanisha [[mchakato]] wa kulima au kuboresha [[kilimo]] au kilimo cha [[mboga]]. Katika karne ya 19 dhana hii ilimaanisha kuboreshwa kwa [[mja]] kupitia [[elimu]] na hali kadhalika ilimaanisha kutekelezwa kwa maazimio ya kitaifa au maadili ya kitaifa.
 
Katikati ya karne ya 19, [[wanasayansi]] wengine walitumia dhana ya utamaduni kurejelea uwezo wa kiubia wa binadamu.
Katika [[karne ya 20]], "utamaduni" ulijitokeza kama dhana ya msingi katika [[somo]] la [[Anthropolojia]]. "Utamaduni" ulihusisha mambo yote ya binadamu ambayo hayakufungamana na [[maumbile]].
 
Dhana ya utamaduni katika [[Anthropolojia ya Kimarekani]] ilikuwa na maana mbili:
Dhana ya utamaduni katika [[Anthropolojia ya Kimarekani]] ilikuwa na maana mbili: (1) Uwezo wa binadamu wa kuainisha na kuwasilisha [[tajiriba]] za kibinadamu kiishara na kutenda mambo ki[[ubunifu]]; na (2) Namna mbalimbali ambazo watu wanaoishi katika sehemu mbalimbali [[ulimwengu]]ni huainisha na kuwasilisha tajiriba zao za maisha na kutenda mambo kiubunifu. Kufuatia [[vita vya pili vya dunia]], dhana hii ilipata umaarufu ingawa kwa fafanuzi tofautitofauti katika [[taaluma]] kama vile [[sosholojia]], mafunzo ya utamaduni, [[saikolojia]] ya mipangilio na mafunzo ya [[usimamizi]].
* (1) Uwezo wa binadamu wa kuainisha na kuwasilisha [[tajiriba]] za kibinadamu kiishara na kutenda mambo kwa [[ubunifu]]; na
Dhana ya utamaduni katika [[Anthropolojia ya Kimarekani]] ilikuwa na maana mbili: (1) Uwezo wa binadamu wa kuainisha na kuwasilisha [[tajiriba]] za kibinadamu kiishara na kutenda mambo ki[[ubunifu]]; na* (2) Namna mbalimbali ambazo watu wanaoishi katika sehemu mbalimbali [[ulimwengu]]ni huainisha na kuwasilisha tajiriba zao za maisha na kutenda mambo kiubunifukwa ubunifu. Kufuatia [[vita vya pili vya dunia]], dhana hii ilipata umaarufu, ingawa kwa fafanuzi tofautitofauti katika [[taaluma]] kama vile [[sosholojia]], mafunzo ya utamaduni, [[saikolojia]] ya mipangilio na mafunzo ya [[usimamizi]].
 
== Diskosi za karne ya 19 ==
=== Ulimbwende wa Kiingereza ===
[[Picha:Matthew Arnold - Project Gutenberg eText 16745.jpg|thumb|left|upright|[[Mshairi]] na [[mwandishi]] wa [[insha]] wa Kingereza[[Uingereza]] [[Matthew Arnold]] alitumia neno "utamaduni" kumaanisha hali ya juu sana ya ubora wa binadamu.]]
Katika karne ya 19, [[mshairi]] na [[mwandishi]] wa [[insha]] wa Kingereza[[Uingereza]] [[Matthew Arnold]] ([[1822]]-[[1888]]) alitumia neno utamaduni kumaanisha hali ya juu sana ya ubora wa binadamu, bora zaidi iliyowahi kuwaziwa na kusemwa ulimwenguni."<ref name="anarchy"> Arnold, Mathayo. 1869. [http://www.library.utoronto.ca/utel/nonfiction_u/arnoldm_ca/ca_all.html ''Utamaduni na Anarchy.'' ]</ref> Dhana hii ya utamaduni inaweza kulinganishwa na dhana ya [[Kijerumani]] ya bildung: “utamaduni ukiwa ndiyondio hali ya kutafuta ubora kupitia kwa njia ya kufahamu kuhusu masuala yote yanayotuhusu, yale bora amabayoambayo yamewazwa na kusemwa ulimwenguni.”<ref name="anarchy"/>Kimsingi, utamaduni ulirejelea maadili ya juu ya kiusomi na ambayo yalihusishwa na [[sanaa]], [[muziki]] wa kale na [[upishi]] wa hali ya juu. <ref> Williams (1983), p.90. Cited katika Shuker, Roy (1994). ''Kuelewa Popular Music,'' p.5. ISBN 0-415-10723-7. anasema kwamba kisasa fasili ya utamaduni kuanguka katika uwezekano tatu au mchanganyiko wa tatu zifuatazo:
Kimsingi, utamaduni ulirejelea maadili ya juu ya kiusomi na ambayo yalihusishwa na sanaa, muziki wa kale na upishi wa ya juu. <ref> Williams (1983), p.90. Cited katika Shuker, Roy (1994). ''Kuelewa Popular Music,'' p.5. ISBN 0-415-10723-7. anasema kwamba kisasa fasili ya utamaduni kuanguka katika uwezekano tatu au mchanganyiko wa tatu zifuatazo:
 
* "mchakato jumla ya kiakili, kiroho, na estetiska maendeleo"
* "matendo na mazoea ya kitaaluma na hasa shughuli kisanaa". </ref> Kama fomu hizo zilikuwa Urbane yanayohusiana na maisha, "utamaduni" ilikuwa kutambuliwa kwa "ustaarabu" (kutoka lat. ''civitas,'' mji). Facet mwingine wa harakati alikuwa [[Romantic]] riba katika [[Folklore,]] ambayo imesababisha kubaini "utamaduni" miongoni mwa wasio wasomi. Tofauti hii ni mara nyingi wanaotambuliwa kama kwamba kati ya "[[high utamaduni]]", yaani ile ya [[kundi tawala kijamii]], na "[[Asili utamaduni]]". Kwa maneno mengine, dhana ya "utamaduni" kwamba maendeleo katika Ulaya wakati wa 18 na 19 mapema ya karne Ulaya speglas usawa ndani ya jamii.<ref> Bakhtin 1981, p.4</ref>
 
Matthew Arnold alilinganisha "utamaduni" na "fujo;"; [[Wazungu]] wengine wakiwaiga [[wanafalsafa]] [[Thomas Hobbes]] na [[Jean-Jacques Rousseau]] walilinganisha "utamaduni" na "hali ya maumbile au hali ya nyikani.". Kulingana na Hobbes na Rousseau., Wamarekani[[Waindio|Waamerika asilia]], ambao walitawaliwa na Wazungu kutoka [[Ulaya]] kuanzia [[karne ya 16 kuendelea]], walikuwa wakiishi katika hali ya kimaumbile, ndipo ikaleta mlinganisho wa "waliostaarabika" na "wale ambao hawakuwa wamestaarabikawasiostaarabika." Kwa mujibu wa mkabala huu wa mawazo unaweza kuainisha nchi na mataifa katika yale yaliyostaarabika kuliko mengine au watu waliostaarabika kuliko wengine. Milinganisho hii ilichangia katika kuzuka kwa nadharia ya Social Darwinism ya Herhert Spencer na Cultural evolution ya Lewis Henry Morgan. Jinsi baadhi ya wakosoaji wanavyosema kuwa tofauti kati ya tamaduni za juu na za chini, kwa kweli ni usemi wa mgogoro kati ya wasomi wa Ulaya na wasio wasomi, baadhi ya wakosoaji wanasema kuwa tofauti kati ya watu wastaarabu na wasio wastaarabu kwa kweli ni usemi wa mgogoro kati ya madola ya kikoloni ya Ulaya na watawaliwa wao.
 
[[Picha:Edward Burnett Tylor.jpg|thumb|left|upright|Mwanaanthropolojia wa Kiingereza kwa jina Edward Taylor ndiye aliyekuwa mtaalamu wa kwanza wa asili ya kiingereza kutumia neno utamaduni kwa usawa na kwa ubia.]]
Milinganisho hii ilichangia kuzua [[nadharia]] ya [[Udarwin wa kijamii]] (Social Darwinism) ya [[Herhert Spencer]] na [[Maendeleo ya utamaduni]] (Cultural evolution) ya [[Lewis Henry Morgan]]. Jinsi baadhi ya wakosoaji wanavyosema, kutofautisha tamaduni za juu na za chini kwa kweli ni usemi wa mgogoro kati ya wasomi wa Ulaya na wasio wasomi, na kutofautisha watu wastaarabu na wasio wastaarabu kwa kweli ni usemi wa mgogoro kati ya madola ya [[Ukoloni|kikoloni]] ya Ulaya na watawaliwa wao.
[[Picha:Edward Burnett Tylor.jpg|thumb|left|upright|Mwanaanthropolojia wa Kiingereza kwa jina Edward Taylor ndiye aliyekuwa mtaalamu wa kwanza wa asili ya kiingerezaUingereza kutumia neno utamaduni kwa usawa na kwa ubia.]]
 
Wahakiki wengine wa karne ya 19, wakifuata mfano wa Rosseau, wamekubali huu mgawiko wa utamaduni wa juu na wa chini; hata hivyo wameuona ubora na uchangamano wa utamaduni wa juu unaochugua na kuharibu hali halisi ya kimaumbile ya watu. Wahakiki hawahao walitilia mkazo muziki wa kiasiliasili (jinsi unavyotolewa na watu wanaofanya kazi) uliotumiwa kuelezea hali halisi ya [[maisha]] kwa upande mwingine muziki wa zamani si wa halisi na umejaa uoza. Maoni hayahayo yaliwadhirishayaliwadhihirisha watu wa kiasilia kama washenzi na wasiostaarabika wanaoishi maisha halisi, ambayo si changamano, hayajabanangwa, na mifumo ya [[tabaka|kitabaka]] ya kikapitalisti[[ubepari|kiubepari]] ya kimagharibi.
 
Mnamo mwaka [[1870]] [[Edward Taylor]] ([[1832]]-[[1917]]) aliyatumia mawazo haya ya utamaduni wa juu na wa chini kupendekeza nadharia ya ukuaji wa dini. Kulingana na nadharia hiihiyo, dini hukua kutoka kwa mfumo wa kuabudu [[miungu]] hadi uabudaji[[ibada]] waya [[Mungu]] [[mmoja]].<ref> McClenon, p.528-529</ref> Aliielezea dini kama jumla ya shughuli zinazozitambulisha jamii za kibinadamu. Maoni hayahayo huchangia pakubwa katika kuelewa dhana ya utamaduni kwa sasa.</ref>
 
[[Picha:Johann gottfried herder.jpg|thumb|right|upright|Herder Johann aitwaye maanani tamaduni za kitaifa.]]
 
=== Ulimbwende wa Kijerumani ===
Mwanafalsafa wa KijerumaniUjerumani [[Immanuel Kant]] ([[1724]]-[[1804]]) aliibuka na ufafanuzi wa kibinafsibinafsi wa "Enzi[[Falsafa ya nurumwangaza]]" akiulinganisha na dhana ya ''bildung:'': "kulingana naye, enzi ya nuru ni kule kutoka kwa binadamu katika hali ya [[uchanga]]."<ref> Immanuel Kant 1974 "Kujibu Swali: Ni nini Kutaalamika?" (Kwa [[Kijerumani]]: "Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?") ''Berlinische Monatsschrift,'' Desemba (Berlin Monthly)</ref> Alielezea ya kwamba hali ya uchanga haitokani na kukosa kuelewa bali kuutokahutoka kwakatika kukosa [[ujasiri]] wa kufikriakufikiria huria. Kutokana na hali hii ya [[woga]] wa kiusomi, Kant alihimiza: ''Sapere aude,'' "jijasirishethubuthu uwekuwa na [[hekima]]!" Johann Gottfried Herder(1744-1803) alielezea ubunifu wa kibinadamu kuwa muhimu kama kufikiria kwake ingawa hudhihirika katika njia mbalimbali tofauti. Herder alipendekeza namna ya pamoja ya ''bildung:'' ": kulingana na Herder, Bildung ni “jumla ya tajiriba ambazo hutoa utambulisho thabiti na dhana ya pamoja ya majaaliwa ya watu.”<ref> Michael Eldridge, "The Kijerumani Bildung Mapokeo" [http://www.philosophy.uncc.edu/mleldrid/SAAP/USC/pbt1.html UNC Charlotte]</ref>
 
[[Johann Gottfried Herder]] ([[1744]]-[[1803]]) alielezea ubunifu wa binadamu kuwa muhimu kama kufikiria kwake ingawa hudhihirika katika njia mbalimbali. Herder alipendekeza namna ya pamoja ya ''bildung'': "kulingana na Herder, bildung ni “jumla ya tajiriba ambazo hutoa utambulisho thabiti na dhana ya pamoja ya majaaliwa ya watu.”<ref> Michael Eldridge, "The Kijerumani Bildung Mapokeo" [http://www.philosophy.uncc.edu/mleldrid/SAAP/USC/pbt1.html UNC Charlotte]</ref>
Mnamo mwaka 1795, mwanaisimu na mwanafalsafa Wilhelm Von Humboldt(1767-1835) alitoa wito kuanzishwa kwa anthropolojia ambayo ingeunganisha mawazo ya Kant na Herder. Katika enzi ya Kilimbwende, wasomi wa Kijerumani hasa wale waliojishughulisha na miungano ya kitaifa - kama vile mapambano ya kitaifa ya kubuni dola la Ujerumani kutoka kwa vidola vidogovidogo na mapambano ya kitaifa ya makabila madogo dhidi ya Himaya ya Austro-Hungary - walikuza dhana ya utamaduni ya [["mwonoulimwengu."]] Kulingana na shule hii ya mawazo, kila kabila lina mwonoulimwengu wake ambao hauwezi kulinganishwa na mionoulimwengu ya makundi mengine ya watu. Ingawa maoni haya yalikuwa husishi ikilinganishwa na maoni ya hapo awali, mwelekeo huu kuhusu utamaduni bado ulikuwa na milinganisho ya "ustaarabu" na "ushenzi" au tamaduni za "kikabila".
 
Mnamo mwaka [[1795]], [[mwanaisimu]] na mwanafalsafa [[Wilhelm Von Humboldt]] ([[1767]]-[[1835]]) alitoa wito kuanzishwa kwakuanzisha anthropolojia ambayo ingeunganishaiunganishe mawazo ya Kant na Herder. Katika enzi ya Kilimbwende, wasomi wa Kijerumani, hasa wale waliojishughulishawalioshughulikia namuungano miungano yawa kitaifa - kama vile mapambano ya kitaifa ya kubunikuanzisha [[dola la Ujerumani]] kutoka kwa vidola vidogovidogo na mapambano ya kitaifa ya makabila madogo dhidi ya Himayahimaya ya Austro[[Austria-HungaryHungaria]] - walikuza dhana ya utamaduni ya "[["mwonoulimwengu."]]". Kulingana na [[shule]] hii ya mawazo, kila [[kabila]] lina mwonoulimwengu wake ambao hauwezi kulinganishwa na mionoulimwengu ya makundi mengine ya watu. Ingawa maoni hayahayo yalikuwa husishi ikilinganishwa nakuliko maoni ya hapo awali, mwelekeo huu kuhusu utamaduni bado ulikuwa na milinganisho ya "ustaarabu" na "ushenzi" au tamaduni za "kikabila".
 
Mnamo mwaka [[1860]], [[Adolf Bastian]] ([[1826]]-[[1905]]) alipigania "umoja wa binadamu kisaikolojia". Alipendekeza kwamba, mlinganisho wa kisayansi wa jamii zote za kibinadamubinadamu ungedhihirishaudhihirishe mionoulimwengu tofauti inayojumuisha elementi sawa za kimsingi. KulingnaKulingana na Bastian, jamii zote za kibinadamubinadamu zina "mawazo sawa ya kimsingi " ''(Elementargedanken);''; tamaduni sawa au tofauti za "mawazo ya kijadijadi" ''(Volkergedanken),'', haya ni mabadiliko ya kienyeji yanayofanyiwa mawazo ya kimsingi.<ref> "Adolf Bastian", ''Sayansi Leo katika Historia;'' "Adolf Bastian", [[Encyclopaedia Britannica|''Encyclopaedia Britannica'']] </ref> Ufafanuzi huu umechangia pakubwa katika kuelewa utamaduni siku hizi. [[]]Franz Boaz]] ([[1858]]-[[1942]]) alipata mafunzo katika utamaduni huu na ndiye aliyeyapeleka mawazo haya [[Marekani]] alipohama kutoka Ujerumani.
{{clr}}