Wafulani

Wafula, Wafulani, au Wafulɓe (kwa Kifula Fulɓe, 𞤊𞤵𞤤𞤩𞤫 ; Kifaransa: Peul ; Kireno: Fula ) ni kabila la watu waliotawanyika sana katika eneo la Sahel na Afrika Magharibi kwa jumla [1], na katika nchi nyingine, hata kaskazini mwa Afrika ya Kati, Sudan Kusini, Darfur, na maeneo karibu na pwani ya Bahari Nyekundu nchini Sudan.

Idadi kamili ya Wafula haijulikani kutokana na ufafanuzi unaokinzana kuhusu kabila lao. Makadirio mbalimbali yanaweka takwimu ya watu kati ya milioni 25 [2] [3] na 30 duniani kote. [4]

Sehemu kubwa ya Wafula - theluthi moja, au wastani wa milioni 7 hadi 10 [5] - ni wafugaji, na kabila lao lina jamii kubwa zaidi ya wafugaji wa kuhamahama duniani. [6] [7] Kabila la Wafula lilikuwa na watu wasiokaa mahali pamoja [7] na vilevile wakulima wasio na makazi, wasomi, mafundi, wafanyabiashara na wakuu. [8] [9] Kama kabila, wameungamanishwa pamoja na lugha ya Kifulfulde-Borgu, historia yao [10] [11] [12] na utamaduni wao. Zaidi ya 99% ya Wafula ni Waislamu . [13] [14]

Viongozi wengi wa Afrika Magharibi wana asili ya Kifulani akiwemo Rais wa Nigeria, Muhammadu Buhari; Rais wa Senegal, Macky Sall; Rais wa Gambia, Adama Barrow; Rais wa Guinea-Bissau, Umaro Sissoco Embaló; Makamu wa Rais wa Sierra Leone, Mohamed Juldeh Jalloh; na Waziri Mkuu wa Mali, Boubou Cisse. Pia wanashikilia nyadhifa katika taasisi kuu za kimataifa, kama vile Naibu Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa, Amina J. Mohammed; Rais wa 74 wa Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa, Tijjani Muhammad-Bande; na Katibu Mkuu wa OPEC, Mohammed Sanusi Barkindo.

MajinaEdit

 
Mbodaado (umoja wa Wadaabe) mwanamume wa Kifula

Kuna majina mengi (na tahajia za majina) yanayotumiwa katika lugha nyingine kurejelea Fulɓe. Fulani kwa Kiingereza imekopwa kutoka neno la Kihausa . [15] Fula, kutoka Kimandinka, pia hutumiwa katika Kiingereza, na wakati mwingine huandikwa Fulah au Fullah . Fula na Fulani kawaida hutumiwa katika Kiingereza, ikiwa ni pamoja na ndani ya Afrika. Wafaransa waliazima neno la Kiwolof Pël, ambalo lina maandishi mbalimbali: Peul, Peulh, na hata Peuhl . Hivi majuzi neno la Fulfulde/Pulaar Fulɓe, ambalo ni nomino ya wingi (umoja, Pullo ) limetafsiriwa kwa Kiingereza kama Fulbe , [16] ambalo linapata umaarufu katika matumizi. Katika Kireno maneno Fula au Futafula yametumika. Istilahi Fallata, Fallatah, au Fellata asili ya Kiarabu, na mara nyingi ni ethnonimia ambazo watu wa Fulani wanatambulishwa nazo katika sehemu za Chad na Sudan.

 
Mwanamke wa Fulani kutoka Niger
 
Mwanaume wa Fulani mwenye alama za kitamaduni usoni (Nigeria)
 
Bibi harusi kifulani

JamiiEdit

 
Mwanamke wa Fulbe katika soko la Sangha, Mali 1992
 
Mwanamke wa Fulbe katika soko la Sangha, Mali 1992

Wafulani, Waarabu wahamiaji na Wahausa wamechukua athari kutoka kwa tamaduni za kila mmoja wao. Baada ya mafanikio yaliyorekodiwa katika Vita vya Fulani vya 1804 vya Usman dan Fodio, ambaye anadaiwa kwa kiasi fulani kuwa Mwarabu na kwa kiasi Fulani, Waarabu wengi na Wafulɓe walijiunga na tabaka tawala za Emirate ya Kaskazini mwa Nigeria. Wanavaa na kuongea kama majirani zao wa Kihausa na wanaishi kwa namna moja (tazama Waarabu wa Hausa–Fulani na Wahausa-Fulani). Wafulɓe ambao hawakutulia katika kipindi hiki na vizazi vyao, hata hivyo, bado wanakuwa na utambulisho dhahiri tofauti na ule wa Wahausa na makundi mengine yanayozunguka eneo hilo. Mwingiliano huu wa Hausa-Fulani si wa kawaida nje ya eneo dogo la mashariki mwa Afrika Magharibi. [17]

Watu wa Toucouleur katikati mwa bonde la Mto Senegal wana uhusiano wa karibu na watu wa Fula. Wakati wa zama za kati, walilipa ushuru kwa Fula. Idadi kubwa ya wasemaji wengine wa Kifula wanaishi waliotawanyika katika eneo hilo na wana hadhi ya chini. Ni wazao wa watumwa wanaomilikiwa na Fula. Sasa wakiwa huru kisheria, katika baadhi ya maeneo bado wanalipa kodi kwa wasomi wa Fula, na mara nyingi wananyimwa nafasi za uhamaji zaidi wa kijamii.

Nchini Mali, Burkina Faso na Senegali, kwa mfano, wale walio katika nyanja ya kitamaduni ya Fulɓe, lakini ambao si Wafula kikabila, wanarejelewa kama yimɓe pulaaku ( 𞤴𞤭𞤥𞤩𞤫 𞤆𞤵𞤤𞤢🥄 tamaduni ya Fulɓe "). Kwa hivyo, tamaduni ya Fulani inajumuisha watu ambao wanaweza au wasiwe wa kabila la Fulani. [18] Ingawa utumwa sasa ni haramu, kumbukumbu za uhusiano wa zamani kati ya Fulɓbe na Rimayɓe bado ziko hai katika vikundi vyote viwili. Paul Riesman, mtaalamu wa ethnografia wa Marekani aliyeishi kati ya Jelgooji Fulɓbe ya Burkina Faso katika miaka ya 1980, anasema kwamba Fulɓe ni warefu, wembamba, na wana ngozi nyepesi; wana pua nyembamba za moja kwa moja, na nywele zao huwa ni ndefu na za kalikiti. Kinyume chake, Rimayɓe ni wanene, inaelekea kwenye utomvu, ngozi nyeusi na pua tambarare 'iliyochunwa', na nywele fupi za kuchanua. [19] [20] [21]

MarejeoEdit

  1. Richard M. Juang (2008). Africa and the Americas: Culture, Politics, and History. ABC-CLIO, 492. ISBN 978-1-85109-441-7. 
  2. Felicity Crowe (2010). Modern Muslim Societies. Marshall Cavendish, 262. ISBN 978-0-7614-7927-7. 
  3. Steven L. Danver (2015). Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues. Routledge, 31–32. ISBN 978-1-317-46400-6. 
  4. Fulbe (de). homepage.univie.ac.at. Jalada kutoka ya awali juu ya 24 November 2021. Iliwekwa mnamo 30 August 2020.
  5. David Levinson (1996). "Fulani", Encyclopedia of World Cultures: Africa and the Middle East, Volume 9. Gale Group. ISBN 978-0-8161-1808-3. 
  6. Anthony Appiah (2010). Encyclopedia of Africa. Oxford University Press, 495. ISBN 978-0-19-533770-9. 
  7. 7.0 7.1 David Levinson (1996). "Fulani", Encyclopedia of World Cultures: Africa and the Middle East, Volume 9. Gale Group. ISBN 978-0-8161-1808-3. 
  8. Christopher R. DeCorse (2001). West Africa During the Atlantic Slave Trade: Archaeological Perspectives. Bloomsburg Academic, 172–174. ISBN 978-0-7185-0247-8. 
  9. Anthony Appiah (2010). Encyclopedia of Africa. Oxford University Press, 495–496. ISBN 978-0-19-533770-9. 
  10. Richard M. Juang (2008). Africa and the Americas: Culture, Politics, and History. ABC-CLIO, 492. ISBN 978-1-85109-441-7. 
  11. Pat Ikechukwu Ndukwe (1996). Fulani. The Rosen Publishing Group, 9–17. ISBN 978-0-8239-1982-6. 
  12. D Group (2013). Encyclopedia of African Peoples. Routledge, 85–88. ISBN 978-1-135-96334-7. 
  13. Religion and expressive culture – Fulani. www.everyculture.com. Iliwekwa mnamo 30 August 2020.
  14. Fulani | people (en). Encyclopedia Britannica. Iliwekwa mnamo 2020-10-27.
  15. The homonym Fulani is also used by the Manding peoples, being the diminutive form of the word Fula in their language (with suffix -ni), essentially meaning 'little Fula'.
  16. The letter ɓ is an implosive b sound, which does not exist in English, so is replaced by b.
  17. Chad Ethnic Groups (en). Study.com. Iliwekwa mnamo 2020-05-25.
  18. Materials and Methods. Jalada kutoka ya awali juu ya 2014-02-20. Iliwekwa mnamo 2014-02-03.
  19. Paul Riesman (1992). "Global Fulani Society", First Find Your Child a Good Mother: The Construction of Self in Two African Communities. Rutgers University Press, 15. ISBN 9780813517681. 
  20. The Cast System. Jamtan. Jalada kutoka ya awali juu ya 2014-02-20. Iliwekwa mnamo 2014-02-27.
  21. David J. Phillips (2001). Peoples on the Move: Introducing the Nomads of the World. William Carey Library. ISBN 9780878083527. 

JisomeeEdit

Viungo vya njeEdit